آمار

مدد کاری اجتماعی-مشاوره خانواده واعتیاد

موضوعات اجتماعی-چالش ها

سـوء مصرف مواد (Substance Abuse)
نویسنده : محمد مهدی امیری - ساعت ٧:٠۸ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/٤/٦
 

مواد مختلفی می‌توانند باعث تغییر در رفتار یا روان افراد بشوند که خواب‌آورها، توهم‌زاها، محرک‌ها، آرام‌بخش‌ها، مواد مخدر و... هنگامی که مورد سوء مصرف قرار بگیرند، از آن جمله‌‌اند.

روانگردان‌ها:

مواد روانگردان مشخصات ذیل را دارند:

-                               سیستم اعصاب مرکزی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

-                               باعث به وجود آمدن وابستگی جسمی و جسمی روانی می‌گردند.

-                               با مصرف و  تکرار آن‌ها حالت تحمل به مصرف بوجود آمده و مصرف مواد از نظر مقدار و الگو تغییر می‌یابد.

-                               تأثیرات نامطلوب و زیانبار در سلامت و عملکرد اجتماعی دارند.

-                               و...

می‌توان اعتیاد را به صورت وابستگی جسمی و یا جسمی روانی به ماده‌ای تعریف کرد که این وابستگی با لزوم افزایش میزان مصرف ماده و دفعات مصرف و در بسیاری از موارد علائم محرومیت هنگامی که مصرف قطع می‌شود، مشخص می‌گردد. حالت وسواس و اجبار در مصرف مواد به علت تمایل به تجربه مجدد حالت‌های ناشی از مصرف مواد یا ترس از به وجود آمدن علائم محرومیت وجود دارد.

مشخصه‌های عمومی اعتیاد به مواد مخدر عبارتند از:

-                               هوس و وسوسه مواد

-                               نیاز به افزایش مقدار مصرف (تحمل) برای به دست آوردن تجربه قبلی

-                               علائم محرومیت با ترک ناگهانی مصرف مواد

تحمل به حالتی گفته می‌شود که فرد نیاز دارد مصرف مواد مخدر را زیادتر کرده تا تجربه قبلی‌اش به دست آید. مقادیر کمی که پیش از این تأثیر داشته است، در حال حاضر اثر چندانی ندارد و فرد می‌بایست مقدار مصرف را زیادتر و یا الگوی آن را تغییر دهد و لذا اعتیاد به مواد مخدر به آهستگی ایجاد می‌شود.

وابستگی روانی حالتی است که در فرد تمایل شدید روانی و ذهنی و هوس، جهت مصرف مواد به وجود می‌آید، وقتی وابستگی روانی ایجاد شد، اصطلاحاً مصرف‌کننده به قلاب مواد گیر افتاده و مصرف مواد را بر هر نیاز دیگری در زندگی‌اش ترجیح می‌دهد.

در این حالت، وسواس و اشتغال ذهنی شدیدی نسبت به مواد به وجود آمده و فرد توانایی کنترل بر افکار و احساسات و کنترل بر مقدار مصرف یا دفعات آن را ندارد، خصوصاً زمانی که تلاشی جهت کاهش یا توقف مصرف صورت بگیرد.

وابستگی فیزیکی، زمانی اتفاق می‌افتد که بدن فرد مصرف‌کننده به مواد مخدر کاملاً وابسته می‌شود. این حالت، پس از مصرف طولانی مدت مواد به وجود می‌آید و زمانی است که بدون مصرف مواد، فرد قادر به انجام عملکرد طبیعی خود نمی‌باشد.

همچنین علائم محرومیت با قطع ناگهانی مصرف مواد رخ می‌دهد و فرد حالت‌های ناخوشایند و متغیر متوسط تا شدیدی را تجربه می‌کند. به لحاظ وجود تفاوت‌های فردی، وضعیت فیزیکی، نوع ماده مخدر مصرفی، زمان مصرف، مقدار و الگوی مصرف و... شدت علائم محرومیت در افراد متفاوت است.

بر همین  اساس، با ارائه طبقه‌بندی گونه‌های مواد مخدر و اثرات و خصوصیات هر گروه، تلاش می‌شود شناختی مفید و مؤثر ارائه گردد تا ضمن شناسایی خصوصیات مصرف‌کنندگان هر گروه، ارائه راهکارهای درمانی و طرح درمان مناسب و منحصر به فرد مصرف‌کننده امکان‌پذیر گردد.

طبقه‌بندی گونه‌های مواد مخدر:

الف ـ مخدرها (Narcotics)

مخدرها عموماً شامل تریاک، مرفین، کدئین و هروئین می‌باشد.

ô تریاک (Opium)

تریاک از گیاه خشخاش به دست می‌آید و ماده‌ی اولیه ساخت هروئین، کدئین و مرفین نیز به حساب می‌آید. این ماده معمولاً به رنگ قهوه‌ای سیر و دارای قوامی خمیری است که بوی آن شبیه آمونیاک یا ادرار مانده است و به هنگام سوختن بوی چسب دوقلو می‌دهد.

پس از مصرف تدخینی تریاک با وافور، ماده‌ای به رنگ قهوه‌ای سوخته و براق شبیه سوخته‌های چوب به دست می‌آید که سوخته نام دارد و گاهی آن را در آب حل کرده به صورت شربت بنفش رنگی مصرف می‌کنند که از این روش افراد با تمکن مالی نامناسب بیشتر استفاده می‌کنند.

گاهی سوخته تریاک را در آب حل کرده و بر روی چراغ خوراک‌پزی می‌جوشانند و آب به دست آمده را با چند بار عبور از صافی و حرارت محلول تا تبخیر آن و به دست آمدن مادة خمیری، سفت و غلیظ به رنگ‌ قهوه‌ای روشن ادامه داده که ماده جدید را شیره می‌نامند.

معمولاً تریاک و مشتقات آن را به وسیله تدخین یا کشیدن با ابزارهای مختلف، خوردن و یا تزریق، مورد سوء مصرف قرار می‌دهند که شدت وابستگی فیزیکی و روانی آن شدید می‌باشد.

ô مرفین (Morphine)

از مشتقات تریاک است که به صورت خوراکی و تزریقی استعمال می‌شود و وابستگی روانی و فیزیکی شدیدی را در پی دارد.

ô کدئین (Codein)

این ماده نیز بصورت خوراکی و تزریقی استعمال می‌شود که وابستگی فیزیکی و روانی آن متوسط است.

ô هروئین

یکی از مشتقات نیمه‌مصنوعی مرفین است. هروئین پودر سفید رنگ و بسیار نرمی است که اشکال بسیار ناخالص آن قهوه‌ای رنگ می‌باشد. هروئین را در تکه‌های پلاستیک به شکل مخروط بسته‌بندی کرده و سر آن را با آتش می‌بندند و به اصطلاح آب‌بندی می‌کنند تا آب به داخل آن نفوذ نکند. وزن بسته‌های هروئین 5 سانتی‌گرمی، رُبعی (یک چهارم گرم)، 5/2 و 5 گرمی است.

هروئین موجود در بازار معمولاً 5 تا 10 درصد هروئین خالص دارد و بقیه شیرخشک، پودر بیکربنات، پودر گلوکز و... می‌باشد.

هروئین به روش‌های تدخین، انفیه و مصرف دماغی یا مشامی یا استنشاقی و تزریق می‌باشد که وابستگی روانی و فیزیکی شدیدی را به دنبال دارد.

مخدرها، عموماً شامل داروهایی هستند که به عنوان مسکن توسط پزشکان تجویز می‌گردند و از پتانسیل بالایی جهت سوء مصرف برخوردارند، پس از مصرف حالت رخوت و سستی و Rush فوری ایجاد کرده و عوارض نامطبوع اولیه نظیر استفراغ، بی‌قراری و... از عمده نشانه‌های آن می‌باشد.

اثرات احتمالی مخدرها عمدتاً سرخوشی (Euphoria)، خواب‌آلودگی و مشکلات تنفسی، تنگ شدن مردمک چشم (ته‌سنجاقی) و... می‌باشد.

در صورت مصرف بیش از حد مخدرها (Overdose)، تنفس سطحی و آهسته گردیده، پوست سرد و مرطوب می‌شود و تشنج، کما و مرگ احتمالی را در پی دارد.

با قطع یکباره مصرف و شروع علائم محرومیت، موارد زیر قابل مشاهده است:

آبریزش چشم‌ها و بینی، خمیازه‌های شدید، انقباض عضلات، بی‌اشتهایی، بی‌قراری و استفراغ، لرز، اضطراب، رعشه، تعریق و....


علائم سوء مصرف احتمالی

بی‌اشتهایی، آبریزش از چشم‌ها و بینی، سرفه، استفراغ، بی‌حالی، خواب‌آلودگی، تکان خوردن سر، مردمک تنگ شده، مشاهده اثرات ایجاد شده توسط تزریق بر اعضای بدن (Scar) و مشاهده سرنگ مصرف شده، قاشق خمیده، سرسوزن یا سیخ، کاغذ لوله شده، سنجاق و سایر ابزار و آلات مصرف و... از نشانه‌های استعمال مواد مخدر می‌باشند.

 

ب ـ آرام‌کننده‌ها (Depressants)

متاکوالون‌ها و آرام‌بخش‌ها از عمده‌ترین انواع آرام‌کننده‌ها هستند که  عموماً روش مصرف آنها خوراکی است و شدت وابستگی جسمی و روانی آنها براساس نوع ماده مصرفی متفاوت است که آرام‌بخش‌ها کمترین وابستگی و متاکوالون بیشترین وابستگی را ایجاد می‌کند.

آرام‌کننده‌ها، عموماً داروهایی هستند که توسط پزشکان برای کاهش و درمان اضطراب، بی‌قراری و فشارهای شدید روانی و عصبی تجویز می‌گردند و پتانسیل زیادی جهت سوء مصرف داشته و تحمل در مصرف ایجاد می‌کند. مسمومیت آنها نظیر مسمومیت الکل بوده و اگر با الکل مصرف شوند تأثیرات آنها بیشتر می‌گردد.

مصرف آرام‌کننده‌ها، تغییرات ادراک، اضطراب، و مسمومیت را باعث می‌شود و مقادیر کم مصرف باعث شل شدن عضلات و مصرف با مقادیر زیاد باعث اختلال در تکلم و قضاوت و تعادل بدن می‌گردد.

در استفاده مقادیر زیاد، دپرسیون تنفسی، کما و مرگ نیز دیده شده است. همچنین نوزادان متولد شده از مادران معتاد نیز دارای وابستگی و علائم محرومیت آرام‌بخش‌ها هستند و ممکن است مشکلات رفتاری و یا دارای نقص مادرزادی باشند. مصرف بیش از حد این گروه باعث ایجاد تنفس سطحی، پوست مرطوب و سرد، مردمک‌های گشاد، ضعیف و تند، کما و مرگ می‌گردد.

از عمده‌ترین علائم محرومیت آرام‌کننده‌ها می‌توان به اضطراب، بی‌خوابی، لرزش‌های عضلانی و بی‌اشتهایی، اشاره کرد و توقف ناگهانی مصرف یا کاهش شدید مقدار آن ممکن است تشنج، دلیریوم یا مرگ را باعث گردد.

مصرف‌کنندگان آرام‌کننده‌ها، بدون آنکه بوی الکل در تنفس آنها به مشام برسد، رفتاری شبیه افراد مست دارند، راه رفتن نامتعادل، تکلم مبهم، عدم هماهنگی در اعضای بدن، خوابیدن ناگهانی حتی حین کار، عدم توانایی در تمرکز و مردمک‌های گشاد شده از سایر نشانه‌های سوء مصرف با آرام‌کننده‌ها می‌باشد.

 

ج ـ محرک‌ها (Stimulants)

کوکائین، آمفتامین، متامفتامین، فن مترازین، یخ و دیگر هم‌گروه‌ها از جمله مواد مشمول این طبقه است هرچند که کوکائین توسط     CSA (Controlled Substance Abuse)، یک نارکوتیک طبقه‌بندی شده است ولی محرک نیز به شمار می‌رود.  

محرک‌ها داروهایی هستند که برای افزایش هوشیاری بیماران، برطرف کردن خستگی، ایجاد و احساس قدرت و قاطعیت بیشتر در بیماران به کار می‌رود و بخاطر تأثیرات نشاط‌آور آن در رفع احساس خمودگی ناشی از مصرف الکل یا آرام‌بخش‌ها نیز به کار می‌روند.

از اثرات احتمالی مصرف محرک‌‌ها، افزایش ضربان قلب و تنفس، مردمک‌های گشاد شده، کاهش اشتها، افزایش فشار خون و... را می‌توان نام برد هرچند که مصرف مقادیر بالاتر از معمول، ممکن است ضربان نامنظم قلب، عدم هماهنگی و تعادل اعضای بدن، تعریق زیاد، اختلالات بینایی و ادراک، سرگیجه، بیقراری، اضطراب و توهم را ایجاد نماید، در صورت مصرف بیش از حد افزایش دمای بدن، تشنج و مرگ احتمالی، خارج از انتظار نمی‌باشد.

قطع ناگهانی مصرف محرک‌ها، باعث می‌گردد فرد دچار بی‌احساسی، دوره‌های طولانی خواب، بی‌قراری، ‌افسردگی و عدم آگاهی به زمان و مکان گردد.

مشاهده سرخوشی، خواب‌ طولانی و بی‌غذایی، افزایش فشار خون، ضربان قلب، مردمک گشاد شده، فعالیت بیش از حد، افراط در تکلم، عصبانیت، بی‌قراری و... از نشانه‌های مصرف مواد محرک به شمار می‌روند.

 

د ـ توهم‌زاها

داروهایی هستند که تغییرات رفتاری ایجاد می‌کنند و اکثراً این تغییرات چندگانه و نمادی هستند، مورد مصرف اثبات شده پزشکی نداشته و بعضاً تأثیرات بلوک حسی درد دارند، برخی از انواع آنها به تقلید از داروهـای غیرقـانـونی سـاخته شـده‌انـد (Designer Drugs Extasy) و معمولاً اثرات آنها چندین برابر قوی‌تر از داروهای اصلی می‌باشند.

گرد فرشته یا قایق عشق (PCP)، اسید سبز یا اژدهای قرمز (LSD)، مکالین، Psilocybin و اکستازی از عمده‌ترین مواد گروه توهم‌زاها می‌باشند، این داروها از نظر وابستگی روانی اکثراً هنوز هم ناشناخته هستند ولی وابستگی جسمی زیادی ندارند.

مصرف توهم‌زاها باعث ایجاد تغییرات سریع، فوری و طولانی مدت پس از مصرف در احساسات شده و استفاده مزمن آن مشکلات دائمی افسردگی، رفتارهای خشونت‌‌آمیز، اضطراب و اختلال در ادراک از جمله اختلال در درک زمان را در پی دارد. مقادیر بالای استفاده، تشنج، کما، نارسایی قلب و ریه و تخریب عروق مغزی را باعث شده و ممکن است باعث توهم، خواب‌آلودگی، گیجی، شک، اضطراب و عدم کنترل تکانه‌ها می‌شود و مصرف حتی یکبار این داروها می‌تواند باعث ایجاد صدمات غیر قابل برگشت مغز می‌گردد.

در صورت مصرف بیش از حد، احتمال بروز سایکوز، کما و مرگ وجود دارد و سندرم شناخته شده‌ای از محرومیت و قطع ناگهانی دارو وجود ندارد.

از علائم احتمالی سوء مصرف، می‌توان تغییرات دوگانه خلق و رفتار، لرز، تنفس نامنظم، تعریق، لرزش دست‌ها، تغییر در درک نور، شنوایی، لمسی، بویایی و دهان، افزایش فشار خون، افزایش قند خون و ضربان نبض را نام برد.

 

هـ ـ حشیش (Cannabis)

حشیش اسم مختصر بوته شاهدانه (Cannabis Sativa) است. تمام اجزای این گیاه حاوی کانابینوئیدهای روانگردان است که از بین آنها تتراهیدروکانامینول، فراوان‌تر از سایر انواع می‌باشند. بوته شاهدانه را پس از خرد کردن داخل سیگار ریخته (سیگاری) و همانند سیگار تدخین می‌نمایند.

اسامی رایج حشیش عبارتند از ماری‌جوانا (Marijuana)، علف (Grass)، دیگ (Pot)، علف هرز (Weed)، جونیت و مری‌جین            (Mary jane)، شـاهدانه (Hemp)، چـرس (Charas)، بنگ (Bhang)، داگا (Dugga)‌ و سین‌سمیلا (Sinsemilla) می‌باشند.

قوی‌ترین انواع حشیش از سر شاخه‌های گلدار گیاه یا از ترشح رزینی قهوه‌ای مایل به سیاه‌برگه‌های آن که Hash نامیده می‌شوند، بدست می‌آید. بوته حشیش بیش از 400 ماده شیمیایی دارد و اثرات نشئه‌آور آن از هزاران سال پیش شناخته شده است.

 

تشخیص و ویژگی‌های بالینی

شایع‌ترین اثرات جسمی، گشادی عروق خونی ملتحمة چشم و تاکیکاردی خفیف و افزایش اشتها است که اشتهای گاوی (Munchies یا نشئه خوری) نامیده می‌شود.

خشکی دهان از دیگر علائم مصرف حشیش است. تدخین سیگارهای حاوی حشیش تا ته سیگار به اصطلاح (Roaches) جذب قیر (ماده خالص) را بیشتر بالا می‌برد. مصرف طولانی حشیش، باعث کوچک شدن مغز، استعداد برای تشنج، آسیب کروموزومی، نقص‌های مادرزادی، اختلال فعالیت ایمنی، تغییرات غلظت تستسترون و بی‌نظمی‌های دوره قاعدگی می‌شود.

 

مسمومیت با حشیش

DSM-IV ملاک‌های تشخیصی مسمومیت حشیش را تدوین کرده است که اختلال ادراکی و اختلال واقعیت‌سنجی و اختلال ناشی از حشیش است.

مسمومیت با حشیش معمولاً حساسیت مصرف‌کننده را نسبت به محرک‌های بیرونی بالا برده و جزئیات تازه را قابل درک می‌سازد. رنگ‌ها را غنی‌تر و عمیق‌تر از گذشته می‌نماید و درک زمان را بطور ذهنی کندتر می‌سازد.

با دوزهای بالا، مصرف‌کننده ممکن است احساس مسخ شخصیت و واقعیت پیدا کند. مصرف حشیش در مهارت‌های حرکتی تداخل می‌کند و تخریب در مهارت‌های حرکتی تا پس از رفع اثرات ذهنی و نشئه‌آور دوام می‌یابد.

12- 8 ساعت پس از مصرف حشیش، مصرف‌کننده اختلال مهارت‌های حرکتی پیدا کرده که در رانندگی با وسایل نقلیه و راه رفتن به طریقه تلوتلو خوردن تظاهر می‌کند. چنانچه حشیش و الکل توأمان مصرف شوند، اثر مواد را پایدارتر می‌نماید.

 

علائم محرومیت و ترک ناگهانی حشیش

سندرم ترک حشیش در افرادی مشاهده می‌شود که پس از مصرف درازمدت به مقدار زیاد، اقدام به قطع ناگهانی مصرف می‌کنند. این علائم چند ساعت پس از آخرین مصرف شروع می‌شود و در عرض 8 ساعت به اوج می‌رسد و 2 تا 3 روز باقی می‌ماند، عمده‌ترین علائم مورد نظر به شرح ذیل است:

-                               تحریک‌پذیری، بی‌قراری و اضطراب

-                               اختلال خواب و بی‌اشتهایی

-                               تعریق و لرزش

-                               اسهال، تهوع و استفراغ

-                               دردهای عضلانی

-                               افزایش درجه حرارت بدن

-                               و....

 

علائم احتمالی سوء مصرف

-                               رفتارهای سرخوشانه مثل خنده‌های بلند که با خواب عمیق دنبال می‌شود.

-                               مردمک‌های گشاد شده، چشم‌های قرمز خونی

-                               اختلال در درک و توهم

-                               اختلال در تشخیص عمق ـ زمان و عدم هماهنگی اعضای بدن

 

و ـ الکل

مایعی است که از تقطیر و تخمیر محصولات میوه‌جات و سبزیجات به دست آمده و بعنوان حلال، ضدعفونی‌کننده و خواب‌آور استفاده می‌شود و پتانسیل متوسطی جهت سوء مصرف دارد.

پس از مصرف الکل، احتمال مسمومیت و تغییر در ادراک و کاهش اضطراب وجود دارد و مصرف مقدار زیاد آن باعث تلوتلو خوردن، بوی الکل در بازدم، عدم هماهنگی بین اعضاء، اختلال در تکلم، گشاد شدن مردمک چشم، سندرم جنین الکلی در نوزادان، آسیب‌های عصبی و کبدی و... می‌شود.

 


 
comment نظرات ()